Richard von Hardt *6.08.1824 +29.09.1898

Richard von Hardt urodził się 6 sierpnia 1824 roku w Lennep (obecnie dzielnica Remscheid w Nadrenii Północnej-Westfalii) jako syn Louise i Engelberta Hardtów. Jego ojciec był znanym fabrykantem sukna i właścicielem firmy Johann Wülfing & Sohn, jednego z najważniejszych przedsiębiorstw włókienniczych w regionie. To właśnie Engelbert Hardt zapoczątkował rozwój przemysłowej produkcji delikatnych tkanin lennepskich, rozpoczynając w 1815 roku produkcję w Dahlerau. Matka Richarda, Louise z domu Hasenclever, pochodziła z zasłużonej rodziny kupieckiej, związanej z międzynarodowym handlem. Z jej rodziny Hasencleverów pochodził również znany malarz Johann Peter Hasenclever.

Dorastając w rodzinie o silnych tradycjach przedsiębiorczych, Richard od najmłodszych lat poznawał świat handlu i przemysłu. Praktykę zawodową odbył w hamburskim domu kupieckim Schemmann, gdzie zdobył doświadczenie, które miało wpłynąć na jego późniejszą karierę. Tam poznał również Elise Schemmann, która została jego żoną.

Mając niespełna 23 lata, w 1846 roku wraz ze starszym bratem Heinrichem Hardtem wyjechał do Stanów Zjednoczonych. Ich zadaniem było znalezienie nowych rynków zbytu dla wysokiej jakości tkanin produkowanych w rodzinnej fabryce Johann Wülfing & Sohn w Lennep. 1 lipca 1847 roku w Nowym Jorku bracia założyli firmę Hardt & Co., zajmującą się importem i sprzedażą niemieckich wyrobów włókienniczych.
Początkowo działalność przedsiębiorstwa nie była łatwa, jednak dzięki rozwadze, konsekwencji i niezwykłemu zmysłowi handlowemu Richarda firma szybko zaczęła się rozwijać. Bracia przez wiele lat dzielili swoją działalność pomiędzy Europę i Amerykę. Bracia  ustalili trzyletni system rotacji: jeden z nich przez trzy lata mieszkał w Nowym Jorku i prowadził działalność handlową, podczas gdy drugi przebywał w Europie, zajmując się zakupami. Po raz ostatni Richard Hardt mieszkał w Nowym Jorku w latach 1856–1859. Następnie przenieśli się do Berlina, pozostawiając nowojorski oddział młodszym wspólnikom.

W Berlinie Richard von Hardt, we współpracy z rodzinną firmą Johann Wülfing & Sohn w Lennep, stworzył rozległe przedsiębiorstwo handlowe Hardt & Co., które z czasem stało się jednym z największych domów importowo-eksportowych. Firma specjalizowała się przede wszystkim w eksporcie niemieckich tkanin, które dzięki swojej wysokiej jakości zdobyły światową renomę. Przez lata powtarzano hasło: „Lennepskie sukna mają światową renomę”.
Około 1900 roku przedsiębiorstwo Welthaus Hardt & Co. posiadało liczne przedstawicielstwa i filie na całym świecie. Firma prowadziła działalność m.in. w Bradford i Manchesterze w Anglii, Nowym Jorku, Buenos Aires, Montevideo, Valparaíso, Santiago, Concepción, Limie oraz innych miastach Ameryki Południowej. Zajmowała się handlem tkaninami wełnianymi i jedwabnymi, materiałami odzieżowymi, importem oraz eksportem wełny i zbóż.

Majątek Wąsowo

Kilka lat po przeprowadzce do Berlina Richard von Hardt skierował swoją uwagę na Wielkopolskę. W 1868 roku Richard von Hardt kupił majątek Wąsowo (Wonsowo) koło Nowego Tomyśla. Wcześniej, do 1860 roku, należał on do rodziny Sczanieckich. W wyniku przymusowego wykupu przeszedł w ręce kupca z Tucholi Ludwika Lewinki, który osiem lat później sprzedał go von Hardtowi. Majątek obejmował początkowo około 1500 hektarów ziemi. 
Richard von Hardt postanowił stworzyć w Wąsowie rodzinną siedzibę. Rozbudował majątek, wzniósł nowy pałac (zaprojektowany przez berlińskiego architekta Gustawa Erdmanna), założył rozległy park angielski i modernizował gospodarstwo. W kolejnych latach powiększał swoje dobra, nabywając m.in. majątek Chraplewo oraz folwarki Wąsówko i Tomaszewo. Pod koniec XIX wieku cały majorat obejmował 3243 ha. Wąsowo stało się przykładem nowoczesnego, dobrze zarządzanego majątku ziemskiego i jednym z najbardziej cenionych gospodarstw wzorcowych w regionie. Wprowadzono tam nowe metody gospodarowania, w tym uprawę buraka cukrowego, która miała ogromne znaczenie gospodarcze dla całego regionu.

Richard von Hardt był jednym z inicjatorów rozwoju przemysłu cukrowniczego w Wielkopolsce. W 1883 roku wraz z sąsiadami z Trzcianki, Śliwna oraz innymi właścicielami ziemskimi, a także swoim zięciem Heinrichem von Tiedemannem-Seeheim (1843–1922), który był pruskim ziemianinem i jednym z trzech głównych założycieli Hakaty (Niemieckiego Związku Kresów Wschodnich), powołał spółkę mającą na celu budowę cukrowni w Opalenicy. Już w 1884 roku uruchomiono Cukrownię Opalenica, która przed I wojną światową należała do największych zakładów tego typu we wschodnich Niemczech.
Dla usprawnienia transportu buraków i innych towarów zaangażował się również w rozwój lokalnej infrastruktury kolejowej. Powstała kolejka wąskotorowa, która połączyła okoliczne miejscowości. W 1896 roku oddano do użytku linię Trzcianka – Wąsowo, a później przedłużono ją do Nowego Tomyśla. 

Znalazł się także w gronie fundatorów kościoła ewangelickiego w Kuślinie, na budowę którego przekazał 10000 marek.

Działalność społeczna i wyróżnienia

Richard von Hardt cieszył się dużym uznaniem zarówno w środowisku gospodarczym, jak i społecznym. Pełnił wiele funkcji honorowych, wspierał działalność dobroczynną i angażował się w liczne inicjatywy społeczne.
W 1888 roku cesarz Fryderyk III nadał mu tytuł szlachecki. Cesarz Wilhelm II odznaczył go Orderem Rodu Hohenzollernów oraz prestiżowym Orderem Wilhelma, przyznawanym bardzo rzadko za szczególne zasługi na polu gospodarczym, kulturalnym i dobroczynnym.

Richard von Hardt należał również do grona fundatorów Kościoła Pamięci Cesarza Wilhelma (Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche) w Berlinie-Charlottenburgu i był jego pierwszym kuratorem. W zachowanej części wieży świątyni znajduje się marmurowa tablica fundacyjna z napisem: „Gestiftet von Richard von Hardt” – „Ufundowane przez Richarda von Hardta”.
Był także współzałożycielem i kuratorem szpitala Lazarus-Krankenhaus w Berlinie.

Mimo działalności prowadzonej na szeroką skalę nigdy nie zapomniał o rodzinnym Lennep. W 1889 roku, z okazji ukończenia nowego ratusza, podarował miastu obraz cesarza autorstwa berlińskiego malarza profesora Biermanna. Uchwałą rady miejskiej z 2 grudnia 1890 roku otrzymał tytuł Honorowego Obywatela Miasta Lennep. Dyplom honorowego obywatelstwa wykonał malarz z Düsseldorfu Johann Gehrts, a uroczyste wręczenie dokumentu odbyło się 5 lutego 1891 roku w Berlinie.
W latach 1894–1897 przekazał na rzecz Lennep liczne darowizny, m.in. po 10 000 marek dla ewangelickiego stowarzyszenia kobiet, domu zbornego, funduszu wsparcia robotników fabrycznych oraz na ogród miejski.

Śmierć i pamięć

Richard von Hardt zmarł 29 września 1898 roku w Berlinie na skutek ataku serca. Zgodnie ze swoją wolą został pochowany w rodzinnym majątku w Wąsowie, na cmentarzu znajdującym się w parku pałacowym. Na jego pogrzeb do Wąsowa przybyła delegacja miasta Lennep: burmistrz Stosberg oraz radni Franz Heinrich Müller i Hammacher. Po jego śmierci spadkobiercy przekazali 7000 marek na pomoc ubogim mieszkańcom Lennep.

Dziś Richard von Hardt pozostaje postacią łączącą historię przemysłu niemieckiego, dzieje Wąsowa i rozwój gospodarczy Wielkopolski w XIX wieku. 

Dziedziczenie

Richadt von Hardt  miał dwójkę dzieci: Dorothee von Hardt (1852-1926) i Friedricha Wilhelma von Hardt (1855-1938). Po śmierci Richarda, Friedrich Wilhelm odziedziczył i rozbudował rozległy majątek wąsowski, dokupił Głuponie , przekształcił pałac w okazały neogotycki zamek przed planowaną wizytą cesarza Wilhelma II. Friedrich Wilhelm von Hardt (1855-1938) ożenił się w 1881 roku z Anną Elisabeth Mumm von Schwarzenstein (1861-1907). Z małżeństwa tego urodziła się również dwójka dzieci: Richard von Hardt (1882–1945) i Maria von Hardt (1884-1959). Po śmierci Friedricha Wilhelma majątek przeszedł na jego najstarszego syna, Richarda II von Hardt (1882–1945), który tragicznie zginął, najprawdopodobniej wycofując się z oddziałem pod naporem wojsk radzieckich pod koniec II wojny światowej. Istnieją dwie alternatywne hipotezy na temat jego śmierci, druga mówi o ucieczce do granicy przed nadciągającą armią radziecką. 

[źródło: "Skąd przychodzimy... ...dokąd zmierzamy. Przewodnik po gminie Kuślin" art."Wąsowo" autor: M.Bilska przy współpracy D.Paszka; https://www.wbc.poznan.pl/Content/539984/Przewodnik%20po%20Gminie%20Ku%C5%9Blin.pdf]

[źródło: portal "Lennep hat was“: https://www.lennep.eu/richard-von-hardt/]

[źródło: portal "waterboelles.de" https://www.waterboelles.de/archives/8432-Ausstellung-erinnert-an-den-Ehrenbuerger-Richard-von-Hardt.html]